In februari schreef ik een artikel over de kraaien. Bert Voges maakte me erop attent dat ik één van de kraaiachtigen vergeten was te noemen. Om eerlijk te zijn had ik daar nog nooit van gehoord maar dat komt vast omdat deze kraai hoofdzakelijk
een invasiegast of dwaalgast is en alleen in sommige jaren in herfst en winter naar Nederland komt. De notenkraker - Nucifraga caryocataces - komt wel algemeen voor in de Alpen, Scandinavië, de Balkan, de Karpaten en Noordoost -Europa. Hij broedt in België in beperkte mate.

Het is vooral de Siberische ondersoort macrorynchos -samentrekking van de Griekse woorden macros =groot of lang en rynchos = bek of snavel - die in sommige jaren ons land binnenvalt. Dit soort invasies wordt meestal veroorzaakt door voedselgebrek maar kan ook duiden op een uitzonderlijk goed broedjaar. De laatste grote invasie in Nederland vond plaats in 1968 toen waarschijnlijk meer dan 10.000 Notenkrakers ons land bezochten. Ook in 1971, 1977, 1985 en 1991 vonden deze invasies plaats. Opvallend is dat er meestal geen terugtrek wordt waargenomen zodat het erop lijkt dat veel vogels hier door voedselgebrek sterven. In 1968 zijn er bij voorbeeld bij erkende preparateurs ongeveer 800 dieren aangeboden om op te laten zetten.

Het voedsel bestaat voornamelijk uit zaden van diverse naaldbomen zoals de Siberische spar, de Alpen den, de Macedonische den en de hazelaar. De zaden van deze dennen zijn niet gevleugeld en nogal zwaar (0.3 gram) waardoor ze onmogelijk door de wind verspreid kunnen worden. De Notenkraker heeft de gewoonte voorraden van deze zaden aan te leggen voor het winterseizoen en heeft zodoende de Alpen den op sommige plaatsen weer "tot bloei" kunnen brengen nadat hij eerst door de mens was gekapt. De vogels verstoppen de zaden net als de gaaien in (meestal ondergrondse) bergplaatsen binnen het territorium. Om de zaden te vervoeren beschikken de vogels over een krop onder de tong waar maximaal 200 zaden tegelijk worden vervoerd met een totaal gewicht van 60 gram. Het lijkt erop dat de vogels meestal alle zaden uit een enkele kegel in de krop bergen om ze vervolgens in een aantal bergplaatsen te verstoppen. Deze bergplaatsen bevatten dan gemiddeld zo'n 12 zaden. Waarnemingen toonden aan dat de vogels in ongeveer 65% van de gevallen rechtstreeks naar een bergplaats vliegen en de zaden eruit halen. Ook sneeuw met een hoogte van meer dan 1 meter bleek geen onoverkomelijke hindernis te zijn.

De band binnen een paartje Notenkrakers is vermoedelijk net als bij de kauw: voor het leven. Ze leggen meestal 3 à 4 eieren die door beide vogels worden bebroed; duur ongeveer 18 dagen. De jongen worden door beide ouders verzorgd en tot 15 dagen na het uitkomen worden ze warm gehouden door een van beide. Na die tijd alleen 's nachts en bij slecht weer. Als ze ongeveer 25 dagen oud zijn lokken de oudervogels ze het nest uit, waarna ze nog een aantal dagen in een boom vlakbij het nest blijven zitten. De jongen worden gemiddeld 100 dagen door de ouders verzorgd. Het voeden van de jongen is een tijdrovend karwei omdat de oudervogel eerst een zaadje uit zijn krop naar zijn snavel moet manoeuvreren. Om te vermijden dat het zaad in de krop van het jong komt moet de ouder zijn snavel diep in de geopende snavel van het jong steken voordat hij het zaad los laat. De vogels zijn in beperkte mate territoriaal en het lijkt erop dat ze hun naaste buren herkennen en deze minder agressief benaderen dan vreemde soortgenomen. Roofvogels en gaaien worden verjaagd. Indien mogelijk blijft een paartje het eenmaal gekozen territorium trouw.

De eerste die een Notenkraker op Spaarnwoude weet vast te leggen, kan dus rekenen op een vette prijs!

Janny Wetsteijn
5 juni 2010